Verlichting

LED dimmer: zo vervang je een oude halogeendimmer

Flikkeren of zoemen je ledlampen op een oude dimmer? Zo kies je de juiste led dimmer en vervang je je halogeendimmer veilig.

Groennieuws Redactie 9 min leestijd

Een led dimmer is vaak de ontbrekende schakel als je halogeenspots of oude lampen door ledlampen hebt vervangen. De lampen flikkeren, zoemen, gaan pas halverwege de draaiknop aan of gloeien na als ze uit staan. Meestal ligt dat niet aan de lamp, maar aan de dimmer die nog voor halogeen of gloeilampen is gemaakt.

Hieronder lees je wat het verschil is tussen fase-aansnijding en fase-afsnijding, hoe je de juiste dimmer kiest en hoe je een halogeendimmer stap voor stap vervangt door een led-dimmer.

Kort samengevat

  • Oude dimmers zijn gemaakt voor lampen met een hoog vermogen. Ledlampen verbruiken zo weinig dat de dimmer onder zijn minimale belasting zakt: flikkeren en zoemen zijn het gevolg.
  • Kies een dimmer met fase-afsnijding (RC) of een universele dimmer (RLC) die geschikt is voor led.
  • Tel het vermogen van alle lampen op en kijk of dat binnen het minimum en maximum voor led van de dimmer valt.
  • Gebruik alleen lampen met ‘dimbaar’ op de verpakking. Bij 12 volt-spots moet ook de trafo dimbaar en led-geschikt zijn.
  • Vervangen kan zelf: groep uit, spanning controleren met een spanningzoeker. Twijfel je, schakel een installateur in.

Waarom een oude halogeendimmer niet goed werkt met led

Milieu Centraal zegt het in zijn kluswijzer over ledlampen kort: dimmers voor gloei- en halogeenlampen zijn ontworpen voor een hogere stroomsterkte en werken meestal niet goed met ledlampen. Een ledlamp van 5 watt geeft ongeveer evenveel licht als een halogeenlamp van 35 tot 50 watt. Waar de dimmer vroeger 200 watt aan lampen aanstuurde, hangt er nu misschien nog maar 30 watt aan.

Elke dimmer heeft een minimale belasting: het vermogen dat er minstens aan moet hangen om stabiel te werken. Bij oudere modellen is dat vaak enkele tientallen watt. Zakt het totaal daaronder, dan krijg je typische klachten:

  • Flikkeren of knipperen, vooral op een lage stand.
  • Zoemen van de dimmer of de lamp.
  • Een klein dimbereik: de lamp gaat pas laat aan of springt in één keer naar fel.
  • Nagloeien of zwak oplichten terwijl de lamp uit staat.
  • Kortere levensduur van de lampen.

Volgens Milieu Centraal werkt een dimmer die kleiner is dan 25 watt meestal wel met led. Hangen er meerdere lampen aan één oude dimmer, dan noemt Milieu Centraal ook een noodoplossing: laat één oude lamp zitten, zodat er genoeg vermogen op de dimmer staat. Een dimmer die op led is afgestemd, is de nettere oplossing.

Verschil tussen led dimmer en halogeendimmer: fase-aansnijding en fase-afsnijding

Een dimmer knipt een deel van elke wisselstroomgolf weg. Dat kan op twee manieren, en daar zit het belangrijkste verschil tussen een led dimmer en een halogeendimmer.

  • Fase-aansnijding (leading edge, RL): de dimmer knipt het begin van de golf af. De stroom schiet daarna in één keer aan. Dit is het oudere type, bedoeld voor gloeilampen, halogeen en gewikkelde (ferromagnetische) trafo’s. Het heeft een relatief hoge minimale belasting en de harde inschakelpiek kan led-elektronica belasten.
  • Fase-afsnijding (trailing edge, RC): de dimmer knipt het einde van de golf af. De stroom loopt geleidelijk op, wat rustiger is voor de elektronica in een ledlamp of een elektronische trafo. Dit type wordt het meest gebruikt voor led.
  • Universeel (RLC): deze dimmers kunnen beide en kiezen vaak automatisch de juiste werking bij de aangesloten lamp.

De letters op de dimmer geven aan welke belasting hij aankan: R staat voor resistief (gloeilamp, halogeen op 230 volt), L voor inductief (gewikkelde trafo) en C voor capacitief (elektronische trafo’s en led-drivers). Staat er alleen R of RL op je oude dimmer, dan is hij niet op led gemaakt.

KenmerkOude halogeendimmerLed dimmer
DimtechniekMeestal fase-aansnijding (R of RL)Fase-afsnijding (RC) of universeel (RLC)
Minimale belastingVaak tientallen wattLaag, soms vanaf enkele watt
Instelbare minimumstandMeestal nietVaak wel, tegen flikkeren op lage stand
Maximaal vermogenEén waarde voor gloei- en halogeenlampenAparte, lagere waarde voor led
Typische klachten met ledFlikkeren, zoemen, nagloeienWeinig, mits lampen dimbaar zijn en binnen het bereik vallen

De juiste led dimmer kiezen

Reken het minimum en maximum uit

Tel het vermogen van alle lampen op die op de dimmer komen. Zes ledspots van 5 watt is samen 30 watt. Dat getal moet ruim binnen het bereik voor led van de dimmer vallen. Let op: veel dimmers noemen een apart, lager maximum voor led dan voor halogeen. Een voorbeeld: een universele inbouwdimmer die tot 250 watt halogeen aankan, maar tot 200 watt dimbare led. Blijf ruim boven het minimum: dicht bij de ondergrens ontstaan de meeste problemen.

Gebruik alleen dimbare lampen

Niet elke ledlamp is dimbaar. Op de verpakking staat of dat zo is. Een niet-dimbare lamp op een dimmer kan flikkeren of sneller stukgaan, ook met de beste dimmer. Ook ‘dimbaar’ is geen garantie: of het goed werkt hangt volgens Milieu Centraal af van de combinatie van lamp en dimmer. Gebruik daarom bij voorkeur dezelfde lampen op één dimmer en meng geen verschillende types of merken.

Let op bij 12 volt-spots met trafo

Bij 12 volt-spots (vaak MR16 of G4) zit er tussen de dimmer en de lampen een trafo die 230 volt omzet naar 12 volt. Oude trafo’s hebben, net als oude dimmers, een minimale belasting. Ledspots halen die vaak niet, waardoor ze flikkeren of helemaal niet branden. Wil je dimmen, dan moet de trafo of led-driver zelf dimbaar zijn en passen bij je dimmer. Dat betekent meestal: trafo en dimmer allebei vervangen. Een alternatief is overstappen op 230 volt-spots (GU10), waarbij je geen trafo meer nodig hebt. Hoe je dat aanpakt, lees je in ons artikel over halogeen vervangen door led.

Overige keuzes

  • Wisselschakeling: bedien je de lamp vanaf twee plekken, dan heb je een dimmer nodig die daarvoor geschikt is.
  • Inbouwdiepte en afdekraam: controleer of de dimmer in je inbouwdoos past en of het raam aansluit bij je andere schakelaars.
  • Slimme dimmers: sommige modellen hebben een nuldraad nodig, die in een oude schakelaardoos niet altijd aanwezig is. Kijk dit na voordat je koopt.

Halogeendimmer vervangen door led dimmer: stappenplan

Een dimmer vervangen is een overzichtelijke klus als de bedrading hetzelfde blijft. Werk je liever niet aan netspanning, is de bedrading oud of onduidelijk of zie je verkleurde of losse draden: laat het dan over aan een erkend installateur. Elektrische installaties moeten voldoen aan de norm NEN 1010.

Wat je nodig hebt: de nieuwe led-dimmer met afdekraam, een spanningzoeker, schroevendraaiers en eventueel een striptang.

  1. Schakel de groep uit in de meterkast. Waarschuw huisgenoten. Twijfel je welke groep het is, zet dan de hoofdschakelaar uit.
  2. Verwijder knop en afdekraam en draai de dimmer los uit de inbouwdoos.
  3. Controleer met een spanningzoeker of er echt geen spanning meer op de draden staat. In oudere woningen kan een schakelaar op een andere groep zitten dan je denkt.
  4. Maak een foto van de bedrading voordat je iets losmaakt. Bij een enkele dimmer zie je meestal een bruine fasedraad (L) en een zwarte schakeldraad naar de lamp.
  5. Sluit de nieuwe dimmer aan volgens de handleiding: fasedraad op de L-aansluiting, schakeldraad op de lampaansluiting. Controleer of de draden goed vastzitten en er geen koper uitsteekt.
  6. Stel indien nodig de belasting in. Sommige dimmers hebben een schakelaar of jumper voor het vermogensbereik. Doe dit alleen met de spanning eraf.
  7. Monteer de dimmer terug in de doos, plaats raam en knop en zet de groep weer aan.
  8. Stel de minimumstand af. Veel led-dimmers hebben een stelschroefje (potmeter) waarmee je de laagste stand instelt. Draai de dimmer helemaal laag en stel zo af dat de lampen nog net rustig branden zonder te flikkeren.

Blijven de lampen flikkeren of zoemen, of wordt de dimmer warm? Zet de groep dan uit en laat een installateur meekijken. Bij kleine belastingen kan een ledcompensator helpen, al lost die niet alle problemen op.

Wat levert overstappen op led met een led dimmer op?

De grootste besparing zit in de lampen zelf. Volgens Milieu Centraal verbruikt een ledlamp 85 procent minder stroom dan een halogeenlamp. Een rekenvoorbeeld met een stroomprijs van ongeveer € 0,32 per kWh (indicatie):

Situatie (6 spots, 3 uur per dag)VermogenVerbruik per jaarKosten per jaar
Halogeen, 35 watt per spot210 wattca. 230 kWhca. € 74
Led, 5 watt per spot30 wattca. 33 kWhca. € 11
Verschil180 wattca. 197 kWhca. € 63

Een led dimmer kost meestal enkele tientjes. In dit voorbeeld verdien je dat binnen een jaar terug, al komt het grootste deel van die besparing van de lampen. Dimmen zelf bespaart bij led ook wat stroom, omdat een gedimde ledlamp minder vermogen opneemt. Hoeveel precies verschilt per lamp en dimmer. Let ook op het sluipverbruik van dimmers en trafo’s. Volgens Milieu Centraal is dat bij nieuwe exemplaren laag door strengere regels, en je voorkomt het helemaal door een schakelaar tussen de trafo of dimmer en het stopcontact te plaatsen. Meer manieren om zuinig met licht om te gaan vind je in onze rubriek verlichting en bij energie besparen.

Veelgestelde vragen

Kan ik mijn oude dimmer houden als ik led neem?

Soms. Een dimmer met een lage minimale belasting (volgens Milieu Centraal meestal onder 25 watt) werkt vaak wel. Flikkeren of zoemen de lampen, of is het dimbereik klein, dan is vervangen door een led dimmer de beste oplossing.

Hoe zie ik of mijn dimmer fase-aansnijding of fase-afsnijding heeft?

Haal het afdekraam eraf (groep uit) en kijk naar de opdruk. RC of ‘trailing edge’ betekent fase-afsnijding, RL of ‘leading edge’ betekent fase-aansnijding. RLC of ‘universeel’ kan beide. Staat er alleen een maximum in watt voor gloeilampen, dan gaat het meestal om een oude fase-aansnijdingsdimmer.

Hoeveel ledlampen kan ik op één led dimmer aansluiten?

Tel het vermogen van de lampen op en vergelijk dat met het minimum en maximum voor led op de dimmer. Het maximum voor led ligt bij veel dimmers lager dan voor halogeen.

Bronnen