Natuurlijke begrazing door schapen en vergrassing van onze heide

In de grasheide van Bavelse Leij lopen meerdere schapen rond. Door dat de schapen de grassen kort houden, hoeft de gemeente Breda niet te gaan maaien en heb je dus ook geen uitstoot van fossiele brandstoffen. Het is dus een natuurlijke begrazing door schapen!

Meer biodiversiteit met schapen in de stad

Van bos naar heide en van heide naar vergrassing door luchtvervuiling. Door de industrialisering is de uitstoot van onder andere stikstofverbindingen sterk toegenomen. De verbindingen slaan neer in de bodem, waar de stikstof de komst van snel groeiende vegetatie als gras, braam, paardenbloem en zelfs brandnetel mogelijk maakt. Soorten die niet thuis horen op de heide.

Voor de mens zijn invloed deed gelden waren de Nederlandse zandgronden volledig bedekt met bos. Houtkap, gevolgd door overbegrazing in de Vroege Middeleeuwen, veroorzaakte kale plekken, waar de wind vrij spel kreeg. Op de Veluwe ontstonden daardoor uitgestrekte zandverstuivingen (Formatie van Kootwijk). Op sommige plaatsen is die verstuiving nog steeds gaande, maar veel oude zandverstuivingen zijn inmiddels weer begroeid.

Geef heideherstel een kans

Heidebegroeiing vormt slechts een tussenstadium in de ecologische herkolonisatie van de kale, arme zandgrond. Het natuurlijke eindstadium is bos. De uitgestrekte heidevelden op de Veluwe bestaan in een labiele evenwichtssituatie die enkel in balans wordt gehouden door menselijke invloed, zoals boskap, heidebranden en met name begrazing. Het Veluwse heidelandschap is daarmee een cultuurlandschap. Om de heide te behouden en er voor te zorgen dat het niet opnieuw een bos wordt zijn er tegenwoordig een aantal beheers maatregelen.

Begrazen met vee is de klassieke vorm van gebruik van duinheide

Het is ook de beste maatregel om een intacte duinheide in stand te houden. Vooral indien een lage veedichtheid volstaat om de vegetatie in stand te houden, komt begrazing de structuurrijkdom ten goede. Het gaat dan om een extensieve begrazing van maximaal 0,1 grootvee-eenheden per hectare. Bij hogere veedichtheden vindt juist een sterke vervlakking van de vegetatiestructuren plaats, wat met name voor de karakteristieke duinfauna negatief uitpakt. Bovendien gaat dan de duinheide op den duur over in zuur en soortenarm heischraal duingrasland. In sterk vergraste duinheiden is met alleen begrazingsbeheer het vergrassingsprobleem niet op te lossen. Inzet van aanvullend beheer is dan nodig, zoals plaggen, branden of maaien.

In moeilijke gevallen van verruiging is het raadzaam om naast begrazen aanvullend beheer toe te passen zoals gefaseerd het terrein plaggen, of via verstuiving de successie terugzetten. Als het terrein veel variatie vertoont verdient het aanbeveling om de kwetsbare plekken, ook bij twijfel, uit te rasteren.

Maaien

Zo lang duinheiden nog geen dichte zode en humeuze bodem hebben, volstaat een eenmalige maaibeurt in vergraste delen om de vergrassing terug te dringen. Als er zich reserves aan voedingsstoffen gevormd hebben, in een zode met ondergrondse wortelstokken of een humeuze toplaag, zal maaien weinig resultaat opleveren. Er ontstaat dan wel een kortere vegetatie, maar de zode wordt nog steviger en dikker. Dergelijke locaties kunnen beter eerst gebrand of nog beter geplagd worden.

Branden

Met branden kan een groot deel van het organisch materiaal uit het systeem verdwijnen, maar het laat wel een voedselrijke aslaag achter. Op zwaar vergraste plekken is alleen intensiever branden in droge perioden eventueel zinvol, waarbij de hele organische laag verbrandt. Dan nog blijven er veel voedingsstoffen achter in de aslaag, zodat spoedig hernieuwde vergrassing op kan treden, en bijvoorbeeld ook sterke uitbreiding van Grijs kronkelsteeltje (Campylopus introflexus). Indien de laag organisch materiaal minder dik is, is branden eenvoudiger en laat het een minder dikke aslaag en minder voedingsstoffen achter. Deze as verdwijnt relatief snel door wind en regen. Altijd is een opvolgend tijdelijk beheer nodig met toepassing van één of andere vorm van begrazing om de verruiging na de brand in toom te houden. Daarom is het verstandig alleen binnen bestaande begrazingsgebieden te branden. Vee heeft een voorkeur voor deze plekken, waardoor de graasdruk vanzelf relatief hoog is.

In zwaar vergraste situaties verdient het aanbeveling om eerst een keer te plaggen. Als de maatregel relatief kleinschalig wordt toegepast in niet te zwaar vergraste situaties, lijkt branden een goede maatregel om duinheide in stand te houden. Er is echter nog weinig ervaring mee opgedaan en bovendien is het branden ook niet in alle gevallen wettelijk toegestaan.

Voor plantensoorten van iets minder zure duinen biedt branden mogelijk een extra voordeel. De aslaag bevat namelijk behalve voedingstoffen ook tamelijk veel basische kationen. Deze spoelen weliswaar snel uit, maar indien er aan het eind van de winter wordt gebrand, kunnen de basische stoffen wellicht toch de kieming en vestiging van deze soorten in het voorjaar verbeteren. Of dit effect inderdaad optreedt, is nog onvoldoende onderzocht.

Bosopslag verwijderen

Opslag van bomen en struiken bestrijden kan het beste zo vroeg mogelijk gebeuren. Boompjes van een of enkele jaren oud zijn relatief gemakkelijk uit de grond te trekken. Bovendien heeft het verwijderen van jonge opslag nauwelijks negatieve effecten op het systeem.

Oudere opslag moet worden gekapt of gezaagd

Vrijwel altijd vindt er dan weer uitloop vanuit de achtergebleven stronken plaats. Dit kan worden voorkomen door deze in te smeren met een bestrijdingsmiddel zoals Round Up, maar dat is in natuurgebieden een minder gepast, laatste redmiddel.

Begrazing door schapen

Ook begrazing is een goed instrument om bosopslag terug te dringen. Vooral in intensief begraasde, aantrekkelijke delen zoals vochtige valleien die deel uitmaken van grotere begraasde duinheiden, worden vrijwel alle jonge bomen weggevreten. In minder intensief begraasde terreinen of terreindelen worden de bomen vaak wel aangevreten, maar kunnen ze uiteindelijk toch boven de graaslijn uitkomen en verder omhoog groeien. In zulke situaties is het nodig het voordeel en nadeel van tegengaan van bosopslag door intensievere begrazing af te wegen. Mogelijke nadelen zijn effecten zoals vertrapping van korstmossen en legsels van grondbroedende vogels en verlies van structuur in de vegetatie.

Vergrassing

Het gras op de Nederlandse heidegronden blijkt tegenwoordig veel hardnekkiger en vergrassing wordt niet langer voorkomen door af en toe een kudde schapen te laten passeren. Ook heidebranden hebben geen blijvend effect. Niet alleen de heideplanten herstellen na de brand, ook het gras komt moeiteloos terug, zodat op een aantal plaatsen in Nederland de heide aan het verstikken is. Het verschil tussen de huidige en de oorspronkelijke situatie is de mineralensamenstelling van de bodem. Het oorspronkelijke heidelandschap is kenmerkend voedselarm, waar enkel heide en een aantal andere aangepaste plantensoorten wisten te gedijen. In de zomer houden grazers zoals schapen, edelherten en runderen het gras in toom, maar in najaar en winter is het niet aantrekkelijk en voedzaam genoeg. Daarom is naast begrazing nog een andere maatregel nodig om de vergrassing terug te dringen. Ervaringen in het verleden wijzen uit dat het afplaggen van de bovenste bodemlaag de vergrassing terugdringt. Op de kale bodem krijgen niet alleen dop- en struikheide weer nieuwe levenskansen, maar bijvoorbeeld ook zandhagedis, hazelworm en blauwvleugelsprinkhaan. Grassoorten zoals het pijpestrootje verdringen de heide, Heide schapen.

Wesley van der Linde
Fotojournalistiek voor het online platform Groen Nieuws

NET BINNEN

36 dode olifanten gevonden in Botswana

In het noorden van Botswana zijn in totaal 36 dode olifanten gevonden. Ze stierven om onbekende redenen. Het vermoeden bestaat dat de olifanten vergiftigd...

Greenpeace op landingsbaan Schiphol met spandoek

Actievoerders van Greenpeace Nederland zijn vanochtend de Aalsmeerbaan bij Schiphol opgefietst. Ze willen dat er voorwaarden worden gesteld aan de miljarden die de overheid...

Brandweer groot uitgerukt voor bosbrand in Oosterhout

Op vrijdagmiddag in een bosrijke omgeving van de Steenbliklaan in Oosterhout brandde kort een hevige bosbrand. Brandweer groot uitgerukt voor bosbrand in Oosterhout, 225 vierkante...

Grote grazers afgeschoten in Oostvaardersplassen

Staatsbosbeheer maakte bekend dat afgelopen winter in Oostvaardersplassen meer dan 150 zieke en verzwakte dieren zijn doodgeschoten. De meeste edelherten zijn in maart doodgeschoten....

Aziatische olifant geboren in dierentuin

Maandagavond 4 mei om 21.09 uur is in ARTIS een olifantje geboren. Het is een mannetje. De bevalling is heel voorspoedig verlopen. Het kalf...